Ebced hesaplama: kelimenin ebced değeri

Ebced tablosu: 28 harfin değeri ve sekiz kelimelik sıra

Ebced tablosu Arap alfabesinin 28 harfini sekiz kelimelik bir sırayla dizer: ilk üç kelime birleri (1-10), ortadaki iki kelime onları (20-90), son üç kelime yüzleri ve 1000'i verir. Kelimelerin kendi anlamı yoktur; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ebced" maddesine göre sıra, harfleri akılda tutmak için geliştirilmiş bir formüldür ve adını ilk kelimesinden alır.

Sekiz kelimenin ayrı ayrı değeri ebced 10, hevvez 18, huttî 27, kelemen 140, sa'fes 300, karaşet 1.000, sehaz 1.800, dazağ 2.700; hepsinin toplamı 5.995 eder. Türkçede sıra, değeri olmayan lamelif (لا) eklenerek "dazığlen" diye bitirilir ve ardına Mü'minûn sûresi 14. âyetin sonundaki "fe-tebâreke'llāhü ahsenü'l-hâlikīn" ibaresi söylenir. Mağrib'de ise sa'fes, karaşet ve dazağ kelimeleri sa'faz, karaset ve zağaş diye okunur.

Madde, ebcedin İbranice ve Aramice etkisiyle Nabatçadan Arapçaya geçtiğinin kabul edildiğini yazar; harflerin bu dillerdeki sırası ve sayı değerleri aynıdır. Farsça ve Osmanlıcadaki pe, çe, je ve sağır kef ayrı değer almaz, sırasıyla be, cim, ze ve kef gibi sayılır.

İsimle ebced hesabı: aynı ad neden iki farklı sonuç verir?

Ebced değeri adın okunuşundan değil, Arap harfleriyle yazılışından hesaplanır; aynı ad iki yazımla iki ayrı sayı verir. Fatma'nın iki yazımı arasında 395 fark var, çünkü sondaki harf bir yazımda yuvarlak te, ötekinde he'dir.

Hemzenin bir etkisi yoktur, çünkü ansiklopedideki kurala göre hemze "kürsüsü ne olursa olsun" elif gibi 1 sayılır; Ahmed'in iki yazımı bu yüzden aynı sonucu verir. Harekeler (üstün, esre, ötre) ve şedde de sayıya girmez.

Latin harfli bir adı araca yazamazsınız; araç bu çeviriyi yapmaz, çünkü hangi Arap harfiyle yazılacağına okunuştan karar verilemez. Adın kabul gören yazımını bir aile belgesinden, mezar taşından ya da Osmanlıca bir kaynaktan alın. İki adı birlikte hesaplarsanız araç her kelimenin değerini ayrı satırda, toplamı en üstte gösterir; harf sayısını kontrol etmek isterseniz metnin harf ve kelime sayısını ölçen sayaç da işe yarar.

Ebcedle tarih düşürme: yıl bir mısraya nasıl gizlenir?

Tarih düşürmede bir olayın yılı, harflerinin ebced toplamı o yılı veren bir mısra ya da ibareyle yazılır. En bilinen örnek İstanbul'un fethine işaret ettiği kabul edilen "beldetün tayyibetün" (بلدة طيبة) ibaresidir: araçta 857 eder, bu da maddede belirtildiği gibi hicrî 857, yani 1453 yılıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Tarih Düşürme" maddesine göre bu sanat XII. yüzyılda Fars edebiyatında ortaya çıktı, Türk edebiyatında XIV. yüzyıldan itibaren gelişti ve XVIII. yüzyılda en verimli dönemine ulaştı. Çoğunlukla hicrî kamerî yıl kullanılır; son dönemlerde rumi ve miladi yıllarla söylenmiş tarihler de vardır.

Hesap türleri

• Tam tarih: Harflerin toplamı yılı doğrudan verir; maddeye göre en zor söylenen ve en makbul sayılan türdür.
• Ta'miyeli tarih: Toplama bir sayı eklenir ya da çıkarılır ve bu, önceki mısrada bir kelime oyunuyla ima edilir. Maddedeki örnekte şair Şeref "bir" kelimesiyle 1230'dan 1 çıkarılacağını söyler ve 1229 yılını verir.
• Dütâ tarih: Mısra yılın iki katını verir. Sürûrî'nin "Allah Ali Ağa'yı / reh-yâb-ı cennet etsin" mısraında iki yarının her biri ayrı ayrı 1198 eder.
• Mu'cem ve mühmel tarih: Yalnız noktalı ya da yalnız noktasız harfler sayılır. Araç bu iki toplamı da ayrı satırda verir; "beldetün tayyibetün" ibaresinde noktalı harfler 814, noktasız harfler 43 eder.

Doğum yılından ad koymak

Ebced maddesi, doğum yılını veren harflerin birleştirilmesiyle çocuğa ad konduğunu da anlatır. Hicrî 1290'da (1873) doğan Mehmed Âkif Ersoy'a babası bu usulle Ragıyf adını vermiş, çevresi bu adı Âkif'e çevirmiştir. Ragıyf'ın Arap harfli yazılışı رغيف araçta 1.290 eder. Bulduğunuz hicrî yılın miladi karşılığı için, 1300 ve sonrası yıllarda hicri tarihi miladi takvime çevirmek mümkündür.

Büyük ebced, küçük ebced ve diğer hesap sistemleri

TDV İslâm Ansiklopedisi dört sistem sayar; tarih düşürmede kullanılan ve bu aracın hesapladığı, birincisi olan asıl ebceddir (el-cümelü'l-kebîr). Öteki üç sistem harflere farklı değer verdiği için aynı kelime her birinde başka bir sayı tutar.

1. El-cümelü'l-kebîr: Yukarıdaki tablodaki değerler.
2. El-cümelü'l-ekber: Kef'ten (20) başlayarak her harfin değerinden, kendinden küçük bir sayı kalana kadar 12 çıkarılır. Kef 8 olur; sin (60) ve hı (600) sıfıra indiği için değer almaz, ilk on harf değişmez.
3. El-cümelü's-sagīr: Harfin Arapça adındaki harflerin asıl ebced değerleri toplanır; elif'in adı ألف olduğundan değeri 111 çıkar.
4. El-cümelü'l-asgar: Harfin sayı değerinin Arapça adı toplanır. Elif 1'dir, 1'in adı vâhid (واحد) olduğundan değeri 19 olur.

Araç yalnız asıl ebcedi hesaplar. Sagîr ve asgar değerlerini yine bu araçla bulabilirsiniz: harfin ya da sayının Arapça adını yazmanız yeterli, örneğin elif harfinin adının ebced değeri. Ekber için araçta ayrı seçenek yoktur.

Ebced, harflerin değerlerinin toplandığı bir sayı yazımıdır; rakamın yerine göre değer aldığı onluk sistemden farklıdır. Bu farkı görmek için basamak değerine dayanan sayı tabanlarını karşılaştırabilirsiniz.

Ebced hesabı neyi gösterir, İslam'da yeri ne?

Ebced hesabı bir kelimenin harflerinin sayı karşılığını gösterir; anlamı hakkında bir şey söylemez. Türkiye Diyanet Vakfı'nın yayımladığı TDV İslâm Ansiklopedisi, ebced sırasındaki kelimeleri Medyen hükümdarlarına ya da günlere bağlayan rivayetlerin "ilmî bir değer taşımayan folklorik unsurlar" olduğunu yazar; ebcedle ilgili bazı hadisler için de İbn Teymiyye'nin ravilerini tenkit ederek "güvenilir olmadıklarını" gösterdiğini aktarır.

Madde ebcedin pratik kullanımlarını da sayar. Arap harfli kitaplarda girişteki sayfalar ebced harfleriyle numaralanır; Türkiye'de harf devriminden sonra bunun yerini kitap başındaki Romen rakamlı sayfa numaraları almıştır. Vakanüvisler olay tarihlerini, vakıf kayıtları ve devlet sayımları ise rakamlar sonradan değiştirilmesin diye sayıları ebced karşılığı kelimelerle yazmıştır. Usturlap gibi rasat aletlerinde ebced harfleri rakam yerine geçer.

Aynı değeri veren kelimeler

Maddede anlamca yakın bazı kelimelerin aynı sayıyı verdiği örnekler var. Araçla kontrol ettiğimiz üç çift:

Aynı listede dîvâne/gönül çifti 66 olarak geçer. ديوانه ve كوكل yazımıyla ikisi de 76 eder; eşitlik korunur ama sayı değişir. Bir kaynaktaki sayıyı tekrar etmeden önce kelimenin hangi harflerle yazıldığına bakın.