Taban dönüşümü (sayı sistemleri)

Kısa cevap

Onluk tabandaki sayı, hedef tabana art arda bölünür ve kalanlar sondan başa yazılır. 255 sayısı ikilik tabanda 11111111, onaltılık tabanda FF'dir. Başka tabandan onluğa geçerken her basamak, tabanın basamak konumu kadar kuvvetiyle çarpılıp toplanır. Araç çok uzun sayıları da tam çevirir.

Taban dönüşümü

Yazdıkça hesaplar

Hesap tarayıcınızda yapılır; girdiğiniz değerler hiçbir yere gönderilmez. Adres çubuğundaki bağlantı bu hesabı aynı değerlerle açar.

(255)₁₀ → 2 tabanı

11111111

(255)₁₀ = (11111111)₂

2 tabanı (ikilik)11111111
8 tabanı (sekizlik)377
10 tabanı (onluk)255
16 tabanı (onaltılık)FF
Adım adım çözüm
  1. 10 tabanından 2 tabanına: sayı, bölüm 0 olana kadar hedef tabana (2) art arda bölünür; kalanlar sondan başa okunur.
  2. 255 ÷ 2 = 127, kalan 1
  3. 127 ÷ 2 = 63, kalan 1
  4. 63 ÷ 2 = 31, kalan 1
  5. 31 ÷ 2 = 15, kalan 1
  6. 15 ÷ 2 = 7, kalan 1
  7. 7 ÷ 2 = 3, kalan 1
  8. 3 ÷ 2 = 1, kalan 1
  9. 1 ÷ 2 = 0, kalan 1

Bu hesaplama işinize yaradı mı?

Nasıl hesaplanır?

Onluğa: basamak × taban^konum toplamıÖrnek: (1011)₂ = 1×2³ + 0×2² + 1×2¹ + 1×2⁰ = 11

Onluktan: tabana art arda böl, kalanları tersten yazÖrnek: 13 → 6 k1, 3 k0, 1 k1, 0 k1 → (1101)₂

Sık yapılan dönüşümler

Sayı tabanları nelerdir? 0-20 arası ikilik, sekizlik ve onaltılık karşılıklar

Bir sayı sisteminin tabanı, o sistemde kullanılan rakam sayısıdır ve her basamak bir öncekinin taban katı değer taşır; günlük hayatta 10 tabanı, bilgisayarda 2 tabanı, programlamada kısaltma için 8 ve 16 tabanları kullanılır.

0'dan 20'ye sayıların dört tabandaki yazılışı
Onlukİkilik (2)Sekizlik (8)Onaltılık (16)
0000
1111
21022
31133
410044
510155
611066
711177
81000108
91001119
10101012A
11101113B
12110014C
13110115D
14111016E
15111117F
16100002010
17100012111
18100102212
19100112313
20101002414

Tabloda bir kalıp göze çarpar: her tabanda taban sayısının kendisi "10" diye yazılır. 2 ikilikte 10, 8 sekizlikte 10, 16 onaltılıkta 10'dur. Aynı yazılışın farklı tabanlarda farklı sayı olduğunu göstermek için taban alt simgeyle eklenir: (10)₂ = 2, (10)₁₆ = 16.

Taban en az 2 olabilir. 1 tabanında kullanılabilecek tek rakam 0 olurdu ve her sayı 0 diye yazılırdı. 0 tabanı ise basamak değerini sıfırladığı için anlamsızdır. Üst sınır yazım meselesidir: 10'un üstünde rakam yetmediğinden harf kullanılır ve Latin alfabesinin A-Z arasındaki 26 harfiyle 36 tabanına kadar çıkılır (Z = 35). Araç da JavaScript'in sayı dönüştürme işlevi gibi 2 ile 36 arasındaki tabanları kabul eder.

Bütün sistemler basamak değerine dayanmaz. Romen rakamları sembollerin toplanmasıyla okunur ve tabanı yoktur; Romen rakamlarını sayıya çevirirken bu fark görülür. Saat ve açıda hâlâ 60 tabanının izi var: 60 saniye bir dakika, 60 dakika bir saat eder. Dakika ve saniyenin altmışlık düzende toplanmasını ayrı bölümde anlattık.

2'lik tabandan 10'luk tabana nasıl çevrilir?

İkilik sayının her basamağını 2'nin, sağdan başlayıp 0'dan sayılan konumu kadar kuvvetiyle çarpın ve toplayın. (110110)₂ = 1×2⁵ + 1×2⁴ + 0×2³ + 1×2² + 1×2¹ + 0×2⁰ = 32 + 16 + 4 + 2 = 54.

Kuvvet hesaplamak istemiyorsanız soldan sağa giden kısa yol var: ilk basamakla başlayın, her yeni basamakta elinizdeki sayıyı 2 ile çarpıp basamağı ekleyin. 110110 için ara sonuçlar 1, 3, 6, 13, 27, 54 olur. Son değer yine 54. Uzun bir ikilik sayıyı kâğıtta çevirirken bu yöntem hem daha az yer tutar hem de 2'nin büyük kuvvetlerini ezberlemeyi gerektirmez. Kuvvetleri yine de görmek isterseniz 2'nin kuvvetlerini gösteren üslü sayılar tablosu işinizi görür.

16'lık tabandan 10'luk tabana

Yöntem aynıdır, yalnız çarpan 16'nın kuvvetleri olur ve harfler önce sayıya çevrilir (A = 10 … F = 15). (7E3)₁₆ = 7×16² + 14×16¹ + 3×16⁰ = 1.792 + 224 + 3 = 2.019. Burada 16² = 256. Sonucu 7E3'ün onluk karşılığı bağlantısıyla araçta adım adım görebilirsiniz.

Onluk sayı ikilik tabana nasıl çevrilir? Bölme ve kuvvet çıkarma

Onluk sayıyı bölüm 0 olana kadar 2'ye bölün ve kalanları sondan başa doğru yazın. 156 sayısı bu yolla (10011100)₂ olur.

156 sayısının 2'ye art arda bölünmesi (araç)
BölmeBölümKalan
156 ÷ 2780
78 ÷ 2390
39 ÷ 2191
19 ÷ 291
9 ÷ 241
4 ÷ 220
2 ÷ 210
1 ÷ 201

Kalanlar alttan üste okununca 10011100 çıkar. Her adımda yaptığınız iş aslında sayının 2'ye göre bölmeden kalanını veren mod işlemidir. Aynı yöntem 8 ve 16 tabanında da çalışır; 3000'i 16'ya art arda bölerseniz (BB8)₁₆ bulursunuz.

İkinci yol, sayıdan sığan en büyük 2 kuvvetini çıkarmaktır. 156 = 128 + 16 + 8 + 4. Kullanılan kuvvetlerin yerine 1, kullanılmayanların yerine 0 yazınca yine 10011100 çıkar; bu yol küçük sayılarda zihinden çevirmeyi kolaylaştırır.

Kontrol yöntemi

Bulduğunuz ikilik sayıyı bir önceki bölümdeki yöntemle onluğa geri çevirin. 10011100 geri çevrildiğinde 156 verir. Bir de son basamağa bakın: tek sayıların ikilik yazılışı 1 ile, çift sayılarınki 0 ile biter.

Onaltılık ve ikilik arasında dörtlü, sekizlikte üçlü gruplama

Onaltılık her rakam tam 4 ikilik basamağa, sekizlik her rakam tam 3 ikilik basamağa karşılık gelir; bu yüzden bu tabanlar arasında onluğa uğramadan çevirirsiniz. (2F9A)₁₆ sayısının rakamları tek tek 4 basamaklı ikiliğe çevrilip yan yana yazılır: 0010 1111 1001 1010.

Ters yönde ikilik sayıyı sağdan başlayarak dörderli gruplayın, soldaki eksik grubu 0 ile tamamlayın ve her grubu tek bir onaltılık rakama çevirin. Sağdan başlamak önemli: soldan gruplarsanız bütün rakamlar kayar.

Sekizlik tabanın bugün görüldüğü yer: dosya izinleri

Linux ve diğer Unix türevi sistemlerde dosya izinleri sekizlik yazılır. chmod kılavuzuna göre her sekizlik rakam okuma (4), yazma (2) ve çalıştırma (1) değerlerinin toplamıdır. Rakamlar sırasıyla dosya sahibini, grubu ve diğer kullanıcıları gösterir. 755 izni üçlü gruplarla 111 101 101 olur, yani rwxr-xr-x: sahibi okur, yazar ve çalıştırır, diğerleri yalnız okur ve çalıştırır. 644 ise 110 100 100, yani rw-r--r--. 755 sayısını onluk tabana çevirmek (493) burada anlamlı değildir; izin kodu her rakamı ayrı okunacak biçimde tasarlanmıştır.

Onaltılık sayılar nerede kullanılır? Renk kodu ve MD5 özeti

Bir bayt (8 bit) tam iki onaltılık rakamla yazıldığı için renk kodları, MD5 gibi özet değerleri ve bellek adresleri onaltılık gösterilir. #FF8800 renk kodundaki her rakam çifti bir kanaldır: FF = 255, 88 = 136, 00 = 0. Bu, rgb(255, 136, 0) demektir.

Kanalları 16'lık tabandan tek tek çevirmek yerine HEX renk kodunun kaç haneli yazıldığını ve kısa yazımını anlatan bölümden yararlanabilirsiniz. Kodun tamamını tek bir onaltılık sayı gibi çevirirseniz 16.746.496 çıkar; bu sayı rengin kendisini değil, üç kanalın art arda yazılmış hâlini gösterir.

MD5 özetinde de durum aynı. "abc" metninin özeti 900150983cd24fb0d6963f7d28e17f72 değeridir ve 32 karakterdir: her karakter 4 bit olduğundan 32 × 4 = 128 bit, yani 16 bayt eder. İlk iki karakter (90) tek bir bayttır ve ikilikte 10010000, onlukta 144 değerini taşır. MD5 değerinin nasıl doğrulandığını ayrı sayfada bulabilirsiniz.

Taban aritmetiği: başka tabanda toplama, tek ve çift sayılar

Başka tabanda toplama, onlukta olduğu gibi basamak basamak yapılır; fark, elde sayısının 10'da değil tabanda oluşmasıdır. İkilikte 1 + 1 = 10 yazılır ve 1 elde geçer.

(1011)₂ + (111)₂ toplamını iki yoldan bulabilirsiniz. Doğrudan ikilikte toplarsanız ya da önce onluğa çevirip 11 + 7 = 18 bulup sonucu geri çevirirseniz aynı cevaba ulaşırsınız: (10010)₂. Onaltılıkta (A7)₁₆ + (5C)₁₆ = 167 + 92 = 259, yani (103)₁₆. Sağdaki basamakta 7 + C = 7 + 12 = 19 olduğundan 16 çıkarılır, kalan 3 yazılır ve 1 elde geçer.

Taban bilinmeyen sorular

Bazı sorularda taban bilinmeyendir. "(21)ₓ = 13 ise x kaçtır?" sorusunda açılım 2x + 1 = 13 verir ve x = 6 bulunur. Kontrol için 6 tabanındaki 21'i araçla onluğa çevirdiğinizde 13 çıkar. Aynı mantıkla (213)₄ = 39. Unutmayın, bir tabandaki rakamlar tabandan küçük olmalı: (21)ₓ yazılabiliyorsa x en az 3'tür.

Başka tabanda tek ve çift sayılar

Taban çiftse (2, 8, 10, 16) sayının tek mi çift mi olduğunu son rakam söyler. Taban tekse son rakama bakmak yetmez, rakamların toplamına bakılır: toplam tekse sayı da tektir. 23 sayısı 3 tabanında 212 yazılır. Rakam toplamı 5 tek olduğundan sayı da tektir. Bu iki kural 0 ile 300 arasındaki bütün sayılarda 2, 3, 5, 8 ve 16 tabanları için araçla tek tek denendi.

Negatif ve ondalıklı sayılarda taban dönüşümü

Araç negatif bir sayıyı işaretini koruyarak çevirir: −5 ikilikte −101 olur. MDN'deki JavaScript belgesi de aynı kuralı izler ve sonucun ikiye tümleyen olmadığını özellikle belirtir.

Bilgisayarın bellekte tuttuğu biçim farklıdır. 8 bitlik ikiye tümleyende −5, 2⁸ − 5 = 251 sayısının ikilik yazılışıyla saklanır: 11111011. Bunu kendiniz bulmak için 251'in ikilik karşılığını araçta açabilirsiniz. Kontrol basit: 11111011 + 101 toplamı 9 basamaklı 100000000 eder ve 8 bite sığmayan baştaki 1 atılınca 0 kalır. Bu düzende −1 sayısı 11111111, en küçük sayı olan −128 ise 10000000 olarak saklanır.

Virgülden sonrası

Araç ondalıklı sayıları çevirmez. Kesirli kısmı elle çevirmek için onu art arda 2 ile çarpıp tam kısımları sırayla yazarsınız. 0,625 için 0,625 × 2 = 1,25, 0,25 × 2 = 0,5, 0,5 × 2 = 1,0 bulunur ve sonuç (0,101)₂ olur. Kontrol: 0,625 = 5 ÷ 8 ve 5'in ikilik karşılığı 101, 8 de 2³ olduğundan virgül üç basamak sola kayar.

Her ondalık sayı ikilikte bitmez. 0,1 ikilikte 0,000110011001… diye sürer ve 0011 grubu sonsuza kadar tekrarlanır. Bilgisayarlar bu yüzden 0,1 gibi sayıları yaklaşık saklar; ondalık sonuçların hesap makinesinde neden yuvarlandığını anlatan bölümdeki 0,1 + 0,2 örneğinin kaynağı budur.

Sık sorulan sorular

Onluk sayı ikilik tabana nasıl çevrilir?

Sayı 2'ye bölünür, kalan yazılır, bölüm sıfır olana kadar devam edilir; kalanlar sondan başa okunur. 10 → 1010.

Onaltılık sayı neden kullanılır?

Her onaltılık basamak tam 4 ikilik basamağa karşılık gelir; renk kodları (#FF8800) ve bellek adresleri bu yüzden onaltılık yazılır.

İkilikten sekizliğe doğrudan çevrilebilir mi?

Evet. Sağdan başlayarak üçerli gruplanır ve her grup sekizlik bir basamak olur: 110 101 → 65.

Taban aritmetiği nedir?

Sayıların 10 dışındaki bir tabanda yazılıp toplama, çıkarma gibi işlemlerin o tabanda yapılmasıdır. Basamak toplamı tabana ulaşınca elde oluşur: ikilik tabanda 1 + 1 = 10, sekizlik tabanda 7 + 1 = 10 yazılır.

Kaynak ve yöntem

Hesap tarayıcınızda yapılır; girdiğiniz değerler sunucuya gönderilmez ve kaydedilmez. Formüller her içerik kontrolünde test edilir.

Bu aracı sitenize ekleyin

Kodu sitenizin HTML'ine yapıştırın; araç sayfanızda çalışır, çerçeve yüksekliği içeriğe göre kendiliğinden ayarlanır. Ücretsizdir, reklam ve çerez içermez.

Önizleme Boyut ve tema seçerek kod alın

Bu sayfa hakkında

Son güncelleme
Yöntem
Formüller resmî kaynaklarla karşılaştırılır ve otomatik testlerle denetlenir. Yöntem ve kaynaklar
Düzeltme
Hata bildirimleri kaynağıyla kontrol edilir, düzeltmeler değişiklik günlüğünde yayımlanır. Hata bildirin
Öneri
Aradığınız hesaplama sitede yok mu? Araç önerin