Nasıl hesaplanır?
Onluğa: basamak × taban^konum toplamıÖrnek: (1011)₂ = 1×2³ + 0×2² + 1×2¹ + 1×2⁰ = 11
Onluktan: tabana art arda böl, kalanları tersten yazÖrnek: 13 → 6 k1, 3 k0, 1 k1, 0 k1 → (1101)₂
Sık yapılan dönüşümler
| Soru | Cevap |
|---|---|
| 255 ikilik tabanda | 11111111 |
| 1011 onluk tabanda | 11 |
| FF onluk tabanda | 255 |
| 100 sekizlik tabanda | 144 |
| 2026 onaltılık tabanda | 7EA |
Sayı tabanları nelerdir? 0-20 arası ikilik, sekizlik ve onaltılık karşılıklar
Bir sayı sisteminin tabanı, o sistemde kullanılan rakam sayısıdır ve her basamak bir öncekinin taban katı değer taşır; günlük hayatta 10 tabanı, bilgisayarda 2 tabanı, programlamada kısaltma için 8 ve 16 tabanları kullanılır.
| Onluk | İkilik (2) | Sekizlik (8) | Onaltılık (16) |
|---|---|---|---|
| 0 | 0 | 0 | 0 |
| 1 | 1 | 1 | 1 |
| 2 | 10 | 2 | 2 |
| 3 | 11 | 3 | 3 |
| 4 | 100 | 4 | 4 |
| 5 | 101 | 5 | 5 |
| 6 | 110 | 6 | 6 |
| 7 | 111 | 7 | 7 |
| 8 | 1000 | 10 | 8 |
| 9 | 1001 | 11 | 9 |
| 10 | 1010 | 12 | A |
| 11 | 1011 | 13 | B |
| 12 | 1100 | 14 | C |
| 13 | 1101 | 15 | D |
| 14 | 1110 | 16 | E |
| 15 | 1111 | 17 | F |
| 16 | 10000 | 20 | 10 |
| 17 | 10001 | 21 | 11 |
| 18 | 10010 | 22 | 12 |
| 19 | 10011 | 23 | 13 |
| 20 | 10100 | 24 | 14 |
Tabloda bir kalıp göze çarpar: her tabanda taban sayısının kendisi "10" diye yazılır. 2 ikilikte 10, 8 sekizlikte 10, 16 onaltılıkta 10'dur. Aynı yazılışın farklı tabanlarda farklı sayı olduğunu göstermek için taban alt simgeyle eklenir: (10)₂ = 2, (10)₁₆ = 16.
Taban en az 2 olabilir. 1 tabanında kullanılabilecek tek rakam 0 olurdu ve her sayı 0 diye yazılırdı. 0 tabanı ise basamak değerini sıfırladığı için anlamsızdır. Üst sınır yazım meselesidir: 10'un üstünde rakam yetmediğinden harf kullanılır ve Latin alfabesinin A-Z arasındaki 26 harfiyle 36 tabanına kadar çıkılır (Z = 35). Araç da JavaScript'in sayı dönüştürme işlevi gibi 2 ile 36 arasındaki tabanları kabul eder.
Bütün sistemler basamak değerine dayanmaz. Romen rakamları sembollerin toplanmasıyla okunur ve tabanı yoktur; Romen rakamlarını sayıya çevirirken bu fark görülür. Saat ve açıda hâlâ 60 tabanının izi var: 60 saniye bir dakika, 60 dakika bir saat eder. Dakika ve saniyenin altmışlık düzende toplanmasını ayrı bölümde anlattık.
2'lik tabandan 10'luk tabana nasıl çevrilir?
İkilik sayının her basamağını 2'nin, sağdan başlayıp 0'dan sayılan konumu kadar kuvvetiyle çarpın ve toplayın. (110110)₂ = 1×2⁵ + 1×2⁴ + 0×2³ + 1×2² + 1×2¹ + 0×2⁰ = 32 + 16 + 4 + 2 = 54.
Kuvvet hesaplamak istemiyorsanız soldan sağa giden kısa yol var: ilk basamakla başlayın, her yeni basamakta elinizdeki sayıyı 2 ile çarpıp basamağı ekleyin. 110110 için ara sonuçlar 1, 3, 6, 13, 27, 54 olur. Son değer yine 54. Uzun bir ikilik sayıyı kâğıtta çevirirken bu yöntem hem daha az yer tutar hem de 2'nin büyük kuvvetlerini ezberlemeyi gerektirmez. Kuvvetleri yine de görmek isterseniz 2'nin kuvvetlerini gösteren üslü sayılar tablosu işinizi görür.
16'lık tabandan 10'luk tabana
Yöntem aynıdır, yalnız çarpan 16'nın kuvvetleri olur ve harfler önce sayıya çevrilir (A = 10 … F = 15). (7E3)₁₆ = 7×16² + 14×16¹ + 3×16⁰ = 1.792 + 224 + 3 = 2.019. Burada 16² = 256. Sonucu 7E3'ün onluk karşılığı bağlantısıyla araçta adım adım görebilirsiniz.
Onluk sayı ikilik tabana nasıl çevrilir? Bölme ve kuvvet çıkarma
Onluk sayıyı bölüm 0 olana kadar 2'ye bölün ve kalanları sondan başa doğru yazın. 156 sayısı bu yolla (10011100)₂ olur.
| Bölme | Bölüm | Kalan |
|---|---|---|
| 156 ÷ 2 | 78 | 0 |
| 78 ÷ 2 | 39 | 0 |
| 39 ÷ 2 | 19 | 1 |
| 19 ÷ 2 | 9 | 1 |
| 9 ÷ 2 | 4 | 1 |
| 4 ÷ 2 | 2 | 0 |
| 2 ÷ 2 | 1 | 0 |
| 1 ÷ 2 | 0 | 1 |
Kalanlar alttan üste okununca 10011100 çıkar. Her adımda yaptığınız iş aslında sayının 2'ye göre bölmeden kalanını veren mod işlemidir. Aynı yöntem 8 ve 16 tabanında da çalışır; 3000'i 16'ya art arda bölerseniz (BB8)₁₆ bulursunuz.
İkinci yol, sayıdan sığan en büyük 2 kuvvetini çıkarmaktır. 156 = 128 + 16 + 8 + 4. Kullanılan kuvvetlerin yerine 1, kullanılmayanların yerine 0 yazınca yine 10011100 çıkar; bu yol küçük sayılarda zihinden çevirmeyi kolaylaştırır.
Bulduğunuz ikilik sayıyı bir önceki bölümdeki yöntemle onluğa geri çevirin. 10011100 geri çevrildiğinde 156 verir. Bir de son basamağa bakın: tek sayıların ikilik yazılışı 1 ile, çift sayılarınki 0 ile biter.
Onaltılık ve ikilik arasında dörtlü, sekizlikte üçlü gruplama
Onaltılık her rakam tam 4 ikilik basamağa, sekizlik her rakam tam 3 ikilik basamağa karşılık gelir; bu yüzden bu tabanlar arasında onluğa uğramadan çevirirsiniz. (2F9A)₁₆ sayısının rakamları tek tek 4 basamaklı ikiliğe çevrilip yan yana yazılır: 0010 1111 1001 1010.
Ters yönde ikilik sayıyı sağdan başlayarak dörderli gruplayın, soldaki eksik grubu 0 ile tamamlayın ve her grubu tek bir onaltılık rakama çevirin. Sağdan başlamak önemli: soldan gruplarsanız bütün rakamlar kayar.
Sekizlik tabanın bugün görüldüğü yer: dosya izinleri
Linux ve diğer Unix türevi sistemlerde dosya izinleri sekizlik yazılır. chmod kılavuzuna göre her sekizlik rakam okuma (4), yazma (2) ve çalıştırma (1) değerlerinin toplamıdır. Rakamlar sırasıyla dosya sahibini, grubu ve diğer kullanıcıları gösterir. 755 izni üçlü gruplarla 111 101 101 olur, yani rwxr-xr-x: sahibi okur, yazar ve çalıştırır, diğerleri yalnız okur ve çalıştırır. 644 ise 110 100 100, yani rw-r--r--. 755 sayısını onluk tabana çevirmek (493) burada anlamlı değildir; izin kodu her rakamı ayrı okunacak biçimde tasarlanmıştır.
Onaltılık sayılar nerede kullanılır? Renk kodu ve MD5 özeti
Bir bayt (8 bit) tam iki onaltılık rakamla yazıldığı için renk kodları, MD5 gibi özet değerleri ve bellek adresleri onaltılık gösterilir. #FF8800 renk kodundaki her rakam çifti bir kanaldır: FF = 255, 88 = 136, 00 = 0. Bu, rgb(255, 136, 0) demektir.
Kanalları 16'lık tabandan tek tek çevirmek yerine HEX renk kodunun kaç haneli yazıldığını ve kısa yazımını anlatan bölümden yararlanabilirsiniz. Kodun tamamını tek bir onaltılık sayı gibi çevirirseniz 16.746.496 çıkar; bu sayı rengin kendisini değil, üç kanalın art arda yazılmış hâlini gösterir.
MD5 özetinde de durum aynı. "abc" metninin özeti 900150983cd24fb0d6963f7d28e17f72 değeridir ve 32 karakterdir: her karakter 4 bit olduğundan 32 × 4 = 128 bit, yani 16 bayt eder. İlk iki karakter (90) tek bir bayttır ve ikilikte 10010000, onlukta 144 değerini taşır. MD5 değerinin nasıl doğrulandığını ayrı sayfada bulabilirsiniz.
Taban aritmetiği: başka tabanda toplama, tek ve çift sayılar
Başka tabanda toplama, onlukta olduğu gibi basamak basamak yapılır; fark, elde sayısının 10'da değil tabanda oluşmasıdır. İkilikte 1 + 1 = 10 yazılır ve 1 elde geçer.
(1011)₂ + (111)₂ toplamını iki yoldan bulabilirsiniz. Doğrudan ikilikte toplarsanız ya da önce onluğa çevirip 11 + 7 = 18 bulup sonucu geri çevirirseniz aynı cevaba ulaşırsınız: (10010)₂. Onaltılıkta (A7)₁₆ + (5C)₁₆ = 167 + 92 = 259, yani (103)₁₆. Sağdaki basamakta 7 + C = 7 + 12 = 19 olduğundan 16 çıkarılır, kalan 3 yazılır ve 1 elde geçer.
Taban bilinmeyen sorular
Bazı sorularda taban bilinmeyendir. "(21)ₓ = 13 ise x kaçtır?" sorusunda açılım 2x + 1 = 13 verir ve x = 6 bulunur. Kontrol için 6 tabanındaki 21'i araçla onluğa çevirdiğinizde 13 çıkar. Aynı mantıkla (213)₄ = 39. Unutmayın, bir tabandaki rakamlar tabandan küçük olmalı: (21)ₓ yazılabiliyorsa x en az 3'tür.
Başka tabanda tek ve çift sayılar
Taban çiftse (2, 8, 10, 16) sayının tek mi çift mi olduğunu son rakam söyler. Taban tekse son rakama bakmak yetmez, rakamların toplamına bakılır: toplam tekse sayı da tektir. 23 sayısı 3 tabanında 212 yazılır. Rakam toplamı 5 tek olduğundan sayı da tektir. Bu iki kural 0 ile 300 arasındaki bütün sayılarda 2, 3, 5, 8 ve 16 tabanları için araçla tek tek denendi.
Negatif ve ondalıklı sayılarda taban dönüşümü
Araç negatif bir sayıyı işaretini koruyarak çevirir: −5 ikilikte −101 olur. MDN'deki JavaScript belgesi de aynı kuralı izler ve sonucun ikiye tümleyen olmadığını özellikle belirtir.
Bilgisayarın bellekte tuttuğu biçim farklıdır. 8 bitlik ikiye tümleyende −5, 2⁸ − 5 = 251 sayısının ikilik yazılışıyla saklanır: 11111011. Bunu kendiniz bulmak için 251'in ikilik karşılığını araçta açabilirsiniz. Kontrol basit: 11111011 + 101 toplamı 9 basamaklı 100000000 eder ve 8 bite sığmayan baştaki 1 atılınca 0 kalır. Bu düzende −1 sayısı 11111111, en küçük sayı olan −128 ise 10000000 olarak saklanır.
Virgülden sonrası
Araç ondalıklı sayıları çevirmez. Kesirli kısmı elle çevirmek için onu art arda 2 ile çarpıp tam kısımları sırayla yazarsınız. 0,625 için 0,625 × 2 = 1,25, 0,25 × 2 = 0,5, 0,5 × 2 = 1,0 bulunur ve sonuç (0,101)₂ olur. Kontrol: 0,625 = 5 ÷ 8 ve 5'in ikilik karşılığı 101, 8 de 2³ olduğundan virgül üç basamak sola kayar.
Her ondalık sayı ikilikte bitmez. 0,1 ikilikte 0,000110011001… diye sürer ve 0011 grubu sonsuza kadar tekrarlanır. Bilgisayarlar bu yüzden 0,1 gibi sayıları yaklaşık saklar; ondalık sonuçların hesap makinesinde neden yuvarlandığını anlatan bölümdeki 0,1 + 0,2 örneğinin kaynağı budur.
Sık sorulan sorular
Onluk sayı ikilik tabana nasıl çevrilir?
Sayı 2'ye bölünür, kalan yazılır, bölüm sıfır olana kadar devam edilir; kalanlar sondan başa okunur. 10 → 1010.
Onaltılık sayı neden kullanılır?
Her onaltılık basamak tam 4 ikilik basamağa karşılık gelir; renk kodları (#FF8800) ve bellek adresleri bu yüzden onaltılık yazılır.
İkilikten sekizliğe doğrudan çevrilebilir mi?
Evet. Sağdan başlayarak üçerli gruplanır ve her grup sekizlik bir basamak olur: 110 101 → 65.
Taban aritmetiği nedir?
Sayıların 10 dışındaki bir tabanda yazılıp toplama, çıkarma gibi işlemlerin o tabanda yapılmasıdır. Basamak toplamı tabana ulaşınca elde oluşur: ikilik tabanda 1 + 1 = 10, sekizlik tabanda 7 + 1 = 10 yazılır.
Kaynak ve yöntem
Hesap tarayıcınızda yapılır; girdiğiniz değerler sunucuya gönderilmez ve kaydedilmez. Formüller her içerik kontrolünde test edilir.
Bu sayfa hakkında
- Hazırlayan
- HesapYapın yayın ekibi
- Son güncelleme
- Yöntem
- Formüller resmî kaynaklarla karşılaştırılır ve otomatik testlerle denetlenir. Yöntem ve kaynaklar
- Düzeltme
- Hata bildirimleri kaynağıyla kontrol edilir, düzeltmeler değişiklik günlüğünde yayımlanır. Hata bildirin
- Öneri
- Aradığınız hesaplama sitede yok mu? Araç önerin