Zekât hesaplama

Diyanet ölçüsüyle zekât nasıl hesaplanır? Örnekli hesap

Zekâta tabi varlıklarınızı toplayın, o yıl içinde ödeyeceğiniz borçları düşün. Kalan tutar 24 ayar 80,18 gram altının değerine (nisap) ulaşıyor ve üzerinden bir kameri yıl geçmişse kırkta birini verirsiniz. Nisap ölçüsü Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun (DİYK) altının nisabı fetvasındaki ölçüdür; araç da bunu kullanır.

Örnek bir aile düşünelim. Bankada 150.000 TL, döviz hesabında TL karşılığı 90.000 TL, 30 gram 22 ayar bileziği ve geri alacağından emin olduğu 20.000 TL alacağı var. Araç dövizi TL karşılığıyla ister; bu tutarı dövizin TL karşılığını gösteren çeviriciyle bulabilirsiniz. Bu yıl içinde ödemesi gereken borcu 45.000 TL. Gram altın fiyatını 4.000 TL varsayalım.

1. Bilezik 24 ayara çevrilir: 30 × 22 ÷ 24 = 27,5 gram. Değeri 110.000,00 TL.
2. Toplam varlık 370.000,00 TL, borç düşülünce net 325.000,00 TL.
3. Nisap 80,18 × 4.000 = 320.720,00 TL. Net varlık nisabın üzerinde.
4. Zekât 325.000,00 ÷ 40 = 8.125,00 TL.

Son adımı bu örneği araçta açarak ya da bir tutarın yüzde 2,5'ini hesaplayarak kontrol edebilirsiniz: kırkta bir ile yüzde 2,5 aynı sonucu verir (8.125 TL).

Bu örnekte net varlık nisabı yalnız 4.280,00 TL aşıyor. Gram altın 4.082 TL ve üzerine çıkarsa, bileziğin değeri de artmasına rağmen, aynı aile nisabın altında kalır; çünkü birikiminin çoğu TL ve dövizdir. Bankadaki TL aracın "Nakit ve banka" kutusuna girer; vadeli hesabın vade sonundaki tutarını mevduat faizi hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Nisabın TL karşılığı altın fiyatıyla her gün değişir:

Altın zekâtı hesaplama: kaç gram altına zekât düşer?

Yalnız altınınız varsa 24 ayar karşılığı 80,18 gramı bulduğunda zekât düşer ve verilecek miktar altının kırkta biridir. 80 gram altın tek başına nisaba ulaşmaz; 100 gram altının zekâtı 2,5 gramdır.

Zekâtı altın olarak vermek isterseniz gramı 40'a bölmeniz yeterli; bölmeyi hesap makinesinde yapabilirsiniz. Başka birikiminiz de varsa altın tek başına nisabın altında kalsa bile toplam varlığa eklenir. Araçta altın alanı 24 ayar gram ister.

22, 18 ve 14 ayar altın

DİYK'nin 31 Ağustos 2022 tarihli fetvasına göre farklı ayardaki altınlar birlikte bulunduğunda "bunların toplam değeri 24 ayardan 80,18 gram altın değerine ulaştığında kırkta bir (% 2,5) oranında zekât verilmesi gerekir." Aynı fetva, Hanefî mezhebine uymak isteyenlerin ayara bakmadan toplam ağırlığı 80,18 grama ulaşınca zekât vermelerinin de mümkün olduğunu yazar.

Araç birinci ölçüyle çalışır. Ayarı bilinen takıyı 24 ayara çevirmek için gramı ayarla çarpıp 24'e bölün. 100 gramlık takının durumu:

Kuyumcunun verdiği fiyat bu orandan farklı olabilir; fetvadaki ölçü değer olduğu için elinizdeki takının 24 ayar altın cinsinden değerini esas alın.

Takılar (ziynet eşyası)

Kullanılan takıların zekâtında mezhepler ayrışır. DİYK'nin ziynet eşyası fetvası iki görüşü birlikte aktarır: "Altın ve gümüşten yapılmış ziynet eşyaları, zekât için gerekli diğer şartları da taşıdığı takdirde Hanefîlere göre zekâta tâbidir." Şâfiî mezhebine göre ise "kadının mutad ölçülerde ve israfa kaçmayacak şekilde ziynet olarak kullandığı altın ve gümüş takılar, aslî ihtiyaç sayıldığından bunlardan zekât gerekmez. Ancak ziynet eşyası olarak değil de tasarruf amaçlı saklandığında bunların zekâtı verilmelidir." Altın ve gümüş dışındaki maden ve taşlardan yapılan takılar fetvaya göre zekâta tabi değildir.

Zekât hesabında hangi borçlar düşülür? Kredi ve ev örneği

DİYK'ye göre uzun vadeli kredi borcunun tamamı düşülmez; yalnız o zekât yılında ödenecek kısım düşülür. Kredinin tamamını borç alanına yazarsanız araç sonucu "Düşmüyor" gösterebilir.

Kurulun hangi borçların düşüleceğine dair fetvası şöyle der: "Günümüzde ödeme planı uzun bir takvime bağlanmış olan ve ileriki yıllarda düzenli olarak ödenecek olan kamu, TOKİ, kooperatif, kredi türü borçlar, bütünüyle zekât malından düşülmemelidir." Düşülecek olan, "vadesi o yıl içinde dolmuş veya dolacak olan" borçlardır. Fetva, Şâfiî mezhebinin meşhur görüşünde hiçbir borcun düşülmediğini de not eder.

Örnek: 500.000 TL birikimi, 900.000 TL kalan konut kredisi olan ve bu yıl 96.000 TL taksit ödeyecek biri.

Oturduğunuz evin kendisi hesaba girmez. DİYK'nin 6 Mayıs 2026 tarihli daire, dükkân ve tarla fetvasında kişi bu malları "temel ihtiyaçları için kullanıyorsa (örneğin dairede bizzat oturuyorsa) bu mallar zekâta tabi olmadığı gibi" zekât almasına da engel olmaz. Aynı fetvaya göre ticaret için tutulan daire ve dükkân değeri üzerinden zekâta tabidir. Kiraya verilen mülkün değerine zekât düşmez, kira gelirleri ise diğer birikimle birlikte nisaba ulaşınca hesaba girer.

Zekât ne zaman verilir? Bir kameri yıl nasıl sayılır?

Birikiminiz nisaba ulaştığı günden itibaren bir kameri (hicri) yıl geçtiğinde ve yıl sonunda hâlâ nisabın üzerindeyse zekât farz olur. Kameri yıl miladi yıldan kısadır; ilk örnekte 355 gün sürüyor.

DİYK'nin zekâtın şartları fetvası bunu şöyle yazar: nisap miktarı mala sahip olduktan sonra "üzerinden bir kamerî yılın geçmesi ve yılsonunda da nisap miktarını koruması gerekir." Fetvanın devamına göre "Yıl içerisindeki artış ve düşüşlere itibar edilmez" ve "Zekât bu süre dolmadan önce de verilebilir."

Yılın dolduğu günü bulmak için başlangıç tarihinin hicri karşılığına bir yıl ekleyin. Aşağıdaki tarihler hicri takvim aracının hesabıdır:

Araç 2026 ve 2027 için Diyanet'in ilan ettiği hicri tarihleri kullanır; diğer yıllarda Ümmü'l-Kurâ hesabıyla çalışır ve bir gün fark çıkabilir. Kendi başlangıç gününüz için miladi bir tarihin hicri karşılığını bulup yılı bir artırın. İki tarih arasını saymak isterseniz iki tarih arasındaki gün farkını veren araç da aynı sonucu verir.

Maaş gibi yıl içinde gelen paralar için ayrı yıl tutulmaz. DİYK'nin maaş ve ücret fetvasına göre Kurul, "zekât yılı içerisinde sonradan elde edilen gelirlerin yıl şartı bakımından mevcut mallara/paralara dâhil edilerek zekâtının verileceği görüşündedir." Yani yıl dolduğu gün elinizde ne varsa onun kırkta birini hesaplarsınız. Zekâtı Ramazan'a denk getirmek isteyenler 2027 Ramazan'ının başlangıç ve bayram tarihlerine bakabilir; fetvaya göre zekât yıl dolmadan da verilebilir.

Zekât kimlere ve nerelere verilir?

Zekâtın verileceği sekiz grup Tevbe suresinin 60. ayetinde sayılır. Diyanet mealinde ayet şöyledir: "Sadakalar (zekât gelirleri) ancak şunlar içindir: Yoksullar, düşkünler, sadakaların toplanmasında görevli olanlar, kalpleri kazanılacak olanlar, âzat edilecek köleler, borçlular, Allah yolunda (çalışanlar) ve yolda kalmışlar." (Kur'an-ı Kerim, Diyanet meali)

DİYK'nin zekât kimlere verilir fetvası bu grupları tek tek açıklar. Fakiri şöyle tanımlar: "temel ihtiyaçları dışında nisap miktarı mala sahip olmayan kimsedir." Borçluyu da "kul hakkı olarak borcu olan ve borcunu ödeyeceği maldan başka nisap miktarı malı bulunmayan kimse" diye tanımlar. Fetvaya göre memleketindeki parasına banka kartı gibi bir yolla ulaşabilen yolcuya zekât verilmez.

Akrabalar için DİYK'nin iki ayrı fetvası var. Kardeş fetvasına göre "Fakir olan kardeşe zekât verilebilir. Kardeş çocuğu, amca, dayı, hala ve bunların çocukları da böyledir." Damat ve gelin fetvasında ise fakir damada ve geline de zekât verilebileceği yazar.

Dernek, vakıf ve hayır işleri

Zekât bir kuruma verilebilir, ama kurum aracıdır. DİYK'nin sivil toplum kuruluşları fetvasına göre zekâtın cami, köprü, yol, okul, su gibi hayır işlerine harcanması "caiz görülmemiştir." Kuruluş zekâtı fakir ve ihtiyaç sahiplerine ulaştırıyorsa ona vekâlet verilebilir. Zekâtı "inşaat, aydınlatma, büro masrafları gibi genel hizmetleri içinde değerlendirecek" kuruluşlara ise zekât verilmez.

Zekât kimlere verilmez?

Anne, baba ve büyükanne-büyükbabaya; çocuklara ve torunlara; eşe zekât verilmez. DİYK'nin zekât kimlere verilmez fetvası Hanefî mezhebine göre şu listeyi verir: "a) Ana, baba, büyük anne ve büyük babalara, b) Oğul, oğlun çocukları, kız, kızın çocukları ve bunlardan doğan çocuklara, c) Eşine, d) Müslüman olmayanlara, e) Zengine yani aslî ihtiyaçları dışında nisap miktarı mala sahip olan kişiye, f) Babası zengin olan ergen olmamış çocuğa".

Damat ve gelin fetvası ayrımın gerekçesini de söyler: bu kişilerle zekâtı veren arasında "usûl ve fürû ilişkisi olmadığı gibi zekât veren şahıs bunlara bakmakla yükümlü de değildir." Aşağıdaki tablo yalnız DİYK fetvalarındaki ifadeleri bir araya getirir.

Kardeş fetvasındaki izin de "fakir olan" kardeş içindir. Bir kişinin durumunu tabloya sığdıramıyorsanız 190 Diyanet Fetva Hattı'na sorabilirsiniz.