Vücut kitle indeksi (VKİ) hesaplama

Vücut kitle indeksi nasıl hesaplanır, sonucu elle nasıl kontrol edersiniz?

Kilonuzu boyunuzun metre cinsinden karesine bölersiniz. 162 cm boyunda ve 58 kg olan birinde boyun karesi 1,62 × 1,62 = 2,6244 eder; 58 ÷ 2,6244 = 22,1. Bu değer normal kilolu sınıfındadır (162 cm ve 58 kg için hesabı açın).

Üs tuşu olmayan bir cihazda aynı işlemi hesap makinesinde iki kez bölerek yaparsınız: 58 ÷ 1,62 ÷ 1,62. Kareyi hiç almadan kullanmak isterseniz boyu santimetre olarak da yazabilirsiniz; kilo ÷ (cm × cm) × 10.000 formülü aynı sonucu verir: 58 ÷ 26.244 × 10.000 = 22,1.

Sonucu ters yönden de doğrulayabilirsiniz. VKİ ile boyun karesini çarpınca kiloya dönmelisiniz: 22,1 × 2,6244 = 58 kg. VKİ bir ondalığa yuvarlandığı için bu kontrol en çok 0,13 kg sapabilir.

Vücut kitle indeksi kaç olmalı? Tüm sınıflar ve ara eşikler

Yetişkinde 18,5 ile 24,9 arası normal kabul edilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) obezite bilgi notuna göre 25 ve üzeri fazla kilo, 30 ve üzeri obezitedir. Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER 2022, s. 40, Tablo 3.1) aynı DSÖ sınıflamasını zayıflık derecelerini ve ara eşikleri de ekleyerek verir:

Ara eşikler (23, 27,5, 32,5 ve 37,5) DSÖ'nün 2004'te Asya toplumları için topladığı uzman toplantısından gelir. Toplantı, Asya kökenli toplumlarda tip 2 diyabet ve kalp-damar hastalığı riskinin 25'in altındaki değerlerde de belirgin olduğunu, riskin başladığı noktanın topluluktan topluluğa 22 ile 25 arasında değiştiğini yazar. Buna rağmen uluslararası sınıflama değiştirilmedi; ara eşikler ülkelerin kendi risk tanımını yapabilmesi için önerildi. Araç bu yüzden temel eşiklerle sınıflar.

Türkiye'deki tablo: TÜBER'in aktardığı Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması 2017 verisine göre 15 yaş ve üzerindekilerin %34,0'ı fazla kilolu, %27,8'i obezdir (s. 54). DSÖ dünya genelinde 2022'de 18 yaş üstü yetişkinlerin %43'ünün fazla kilolu, %16'sının obez olduğunu bildirir.

Vücut kitle endeksi tablosu: boy ve kiloya göre değerler

Tabloda satır boyunuzu, sütun kilonuzu gösterir; kesiştiği hücre VKİ'nizdir. Örneğin 170 cm ve 70 kg 24,2, 185 cm ve 90 kg 26,3 eder. Değerlerin tamamı aracın hesabıyla üretildi.

Tablo 10 kg aralıklıdır; aradaki kilolar için aracı kullanın. 70 kg'dan 75 kg'a çıkmak VKİ'yi 150 cm'de 2,2, 190 cm'de 1,4 puan artırır, yani kısa boyda aynı kilo farkı sınıfı daha çabuk değiştirir.

80 kilo obez mi, 75 kilo şişman mı?

Kilo tek başına bir şey söylemez; boyla birlikte değerlendirilir. 80 kg, 163 cm boyda 30,1 ile obez sınıfına girer, 180 cm boyda 24,7 ile normaldir. Aşağıdaki tablo her kilo için sınıfın hangi boyda değiştiğini aracın sonucuyla gösterir.

Soru "1,65 boy 70 kilo normal mi" gibi boy ve kiloyu birlikte içeriyorsa 165 cm ve 70 kg için sonucu doğrudan araçta görebilirsiniz.

Yaşa ve cinsiyete göre vücut kitle indeksi değişir mi?

Yetişkinde değişmez: 18 yaşından itibaren kadın ve erkek için formül de sınıf eşikleri de aynıdır. 168 cm ve 66 kg olan bir kadının ve bir erkeğin VKİ'si 23,4 çıkar ve ikisi de normal kilolu sınıfındadır; araç bu yüzden cinsiyet sormaz.

Aynı sayı iki kişide aynı vücudu göstermez. TÜBER, BKİ'nin toplum düzeyinde obezite riskini tanımladığını ama "vücut yağ düzeyinin tanımlanmasında yeterli değildir" diye yazar (s. 40). Vücudun ne kadarının yağ olduğunu VKİ değil, yağ oranı ya da bel ölçümü gösterir.

İleri yaşta da yetişkin tablosu kullanılır; TÜBER'de yaşlılar için ayrı bir VKİ tablosu yoktur. Rehberin aktardığı 2017 araştırmasında Türkiye'deki yaşlılarda ortalama VKİ erkeklerde 28,4, kadınlarda 32,1'dir ve yaşlıların yalnız %15,2'si normal aralıktadır (s. 157). Rehber aynı bölümde yaşlıların sarkopeni (kas kütlesi kaybı) gibi kas ve kemik değişikliklerine bağlı sorunlar açısından gençlerden daha fazla risk altında olduğunu da not eder; kas azaldıkça aynı kilo daha fazla yağ içerebilir.

Çocuk vücut kitle indeksi hesaplama: yaşa göre persentil

Çocukta VKİ aynı formülle hesaplanır ama yetişkin tablosuyla değil, yaşa ve cinsiyete göre persentil tablosuyla yorumlanır. 10 yaşında, 140 cm ve 43 kg bir erkek çocuğun VKİ değeri 21,9 olur; yetişkin tablosunda "normal kilolu" görünen bu değer, TÜBER'in 10 yaş erkek tablosunda şişman aralığına (21,0 üstü) düşer.

Araç yaş sormadığı için çocuklarda gösterdiği sınıfı dikkate almayın; yalnız sayıyı alıp aşağıdaki tabloyla karşılaştırın. Değerler TÜBER 2022'nin 5–18 yaş için verdiği DSÖ 2007 referanslarından seçildi (Tablo 7.13 ve 7.14, s. 149–150):

Örneğin 14 yaşında, 150 cm ve 40 kg bir kızın VKİ değeri 17,8 olur ve 14 yaş kız için normal aralıktadır. Yaşı tam yıla değil aya göre okumak gerekir; çocuğun yaşını ay olarak bulup tablodaki en yakın satıra bakabilirsiniz.

Farklı sitelerde farklı sınıf görmenizin nedeni kullanılan referanstır. ABD'deki CDC 2–19 yaş için 85. persentili fazla kilo, 95. persentili obezite sınırı sayar; DSÖ ve TÜBER ise yukarıdaki 85. ve 97. persentilleri kullanır. 5 yaşından küçüklerde VKİ yerine boya göre kilo değerlendirilir; bunun için 0–5 yaş büyüme persentilini DSÖ tablolarıyla hesaplayabilirsiniz.

VKİ hangi durumlarda yanıltır? Kas, bel çevresi ve gebelik

VKİ yalnız boy ve kiloya baktığı için kaslı ve yağlı iki vücudu ayıramaz. 180 cm ve 90 kg olan iki erkeğin VKİ'si aynıdır: 27,8 (fazla kilolu). Boyun çevreleri 40 cm, bel çevreleri 84 ve 104 cm ise mezura formülü birine %13,7 (sporcu), diğerine %27,6 (obez) yağ oranı verir.

Bu yüzden VKİ'yi bir ölçüyle tamamlamak işe yarar. Mezura ile vücut yağ oranını hesaplayabilir ya da yağın nerede toplandığını bel kalça oranınızla görebilirsiniz.

Rehberin aktardığı Ashwell sınıflamasında bel çevresinin boya oranı 0,4 ile 0,5 arasında normal, 0,5 ile 0,6 arasında riskli sayılır; bu sınırlar kadın, erkek ve çocuk için aynıdır (Tablo 3.3, s. 43). Örnekteki iki erkeğin oranı sırasıyla 0,47 ve 0,58: VKİ'leri aynı olduğu hâlde biri bel çevresinde de oranda da düşük risk grubunda, diğeri bel çevresinde çok yüksek, oranda riskli gruptadır.

Gebelikte VKİ

Gebelikte VKİ, o günkü kiloyla değil gebelik öncesi kiloyla değerlendirilir. TÜBER gebelik öncesi VKİ'ye göre tekil gebelikte toplam kilo artışını şöyle verir: 18,5 altı için 12,5–18 kg, 18,5–24,9 için 11,5–16 kg, 25,0–29,9 için 7–11,5 kg, 30 ve üzeri için 5–9 kg (Tablo 7.8, s. 137). Kilo artışı gebelik haftasına göre izlendiği için gebelik haftanızı son adet tarihinden bulabilirsiniz.